[Bài viết đóng góp] Cuộc đại phẫu phần thừa kế bắt buộc sau 45 năm… Điểm cốt lõi của việc thiết kế thừa kế thay đổi là gì?

Thay đổi lớn trong cải cách thuế thừa kế năm 2026… Bãi bỏ hoàn toàn phần thừa kế bắt buộc của anh chị em
Thay đổi có sức lan tỏa lớn… Mối quan hệ giữa phần đóng góp và phần thừa kế bắt buộc sẽ được cân nhắc thế nào
Doanh nghiệp chuẩn bị kế thừa sự nghiệp… Cần xây dựng chặt chẽ chiến lược thuế và thiết kế kế thừa tài sản
Vấn đề mới… Chứng minh mức độ đóng góp vào tăng trưởng doanh nghiệp, chứng minh căn cứ mất quyền thừa kế là mấu chốt

Liệu tôi có thể để lại toàn vẹn tài sản của mình cho người tôi mong muốn? Quyết định về phần thừa kế bắt buộc của Tòa án Hiến pháp tháng 4 năm 2024 (2020Heonga4 và các vụ khác) đã đưa ra câu trả lời khác trước cho câu hỏi lâu đời này. Chế độ phần thừa kế bắt buộc được duy trì suốt 45 năm kể từ khi thi hành năm 1979 đã đón nhận bước ngoặt quan trọng. Cốt lõi của quyết định khi đó không phải là phủ nhận bản thân chế độ phần thừa kế bắt buộc, mà là thiết lập lại sự cân bằng giữa ba giá trị "bảo vệ gia đình", "quyền tài sản của cá nhân", "tự do di chúc" phù hợp với thời đại đã thay đổi.

Phán đoán này của Tòa án Hiến pháp đã dẫn đến thay đổi về mặt chế độ khi dự thảo sửa đổi Bộ luật Dân sự về tuyên bố mất quyền thừa kế, phân chia di sản và phần thừa kế bắt buộc được Quốc hội thông qua vào tháng 2 năm nay. Thay đổi lớn nhất là bãi bỏ hoàn toàn phần thừa kế bắt buộc của anh chị em. Do quyết định của Tòa án Hiến pháp, điều khoản về phần thừa kế bắt buộc của anh chị em (Điều 1112 khoản 4 Bộ luật Dân sự) đã mất hiệu lực vì vi hiến, nên trong các vụ được khởi kiện sau quyết định vi hiến, yêu cầu phần thừa kế bắt buộc của anh chị em mất căn cứ pháp lý và bị bác. Tuy nhiên, việc xử lý từng vụ việc cụ thể và kết cục của các vụ kiện đang tiến hành có thể khác nhau tùy theo giai đoạn tố tụng và quy định chuyển tiếp. Quyết định này của Tòa án Hiến pháp cho rằng, khác với xã hội nông nghiệp trước đây, trong xã hội hiện đại, anh chị em là cộng đồng sinh hoạt kinh tế độc lập, và việc công nhận phần thừa kế bắt buộc đến cả họ để hạn chế quyền tự do định đoạt tài sản của người để lại di sản là không có nhiều chính đáng.

Về mặt thực tiễn, điều này mang lại thay đổi không nhỏ cho chiến lược kế thừa tài sản của hộ độc thân và hộ không kết hôn. Ví dụ, trường hợp một doanh nhân sống độc thân cả đời và nuôi cháu như con ruột muốn để lại toàn bộ tài sản cho cháu, trước đây anh chị em không qua lại lâu năm vẫn có thể yêu cầu phần thừa kế bắt buộc, nhưng nay đã có thể kế thừa tài sản trọn vẹn theo ý chí của bản thân.

Một thay đổi cốt lõi khác là việc bổ sung căn cứ mất phần thừa kế bắt buộc. Điều này phản ánh phán đoán rằng việc bảo đảm phần thừa kế bắt buộc cho cả những người thừa kế đã làm ngơ nghĩa vụ phụng dưỡng lâu dài, ngược đãi và bỏ mặc dai dẳng, hay phạm hành vi tội phạm nghiêm trọng là bất hợp lý. Tuy nhiên, trong thực tiễn, việc xem đâu là căn cứ mất quyền thừa kế, ai và bằng chứng cứ nào để chứng minh điều đó dự kiến sẽ trở thành vấn đề mới. Chỉ tình tiết quan hệ gia đình không tốt là chưa đủ; điều quan trọng là phải chuẩn bị trước chứng cứ khách quan và cụ thể như hồ sơ nhập/xuất viện dưỡng lão của người để lại di sản, giấy chẩn đoán bệnh viện, tin nhắn và bản ghi âm chứa tình tiết lăng mạ hay bỏ mặc của người thừa kế.

Ngoài ra, một trong những thay đổi có sức lan tỏa lớn nhất là mối quan hệ giữa phần đóng góp và phần thừa kế bắt buộc. Trong thực tiễn trước đây, dù người con gái cả phụng dưỡng cha mẹ một mình suốt 20 năm và được tặng cho tài sản như một sự đền đáp, nếu người em thậm chí không liên lạc yêu cầu phần thừa kế bắt buộc thì vẫn phải hoàn trả một phần - một tình huống bất hợp lý. Do đó, Tòa án Hiến pháp đã tuyên bố quyết định không phù hợp Hiến pháp đối với điều khoản không phản ánh phần đóng góp vào việc tính phần thừa kế bắt buộc (Điều 1118 Bộ luật Dân sự) và điều khoản không quy định căn cứ mất phần thừa kế bắt buộc (Điều 1112 khoản 1 đến khoản 3 Bộ luật Dân sự). Lần sửa đổi này đã điều chỉnh theo hướng phản ánh đóng góp đậm nét hơn trong phân chia di sản và tính phần thừa kế bắt buộc, bằng cách không coi việc tặng cho, di tặng thực hiện như sự đền đáp cho việc phụng dưỡng đặc biệt hoặc đóng góp đặc biệt vào việc duy trì, gia tăng tài sản của người để lại di sản là lợi ích đặc biệt (bổ sung câu phụ Điều 1008 Bộ luật Dân sự).

Phạm vi công nhận phần đóng góp không chỉ giới hạn ở việc chăm sóc cha mẹ. Việc tham gia điều hành công ty gia đình, quản lý di sản, mở rộng kinh doanh bằng cách đầu tư vốn cá nhân cũng có thể được công nhận phần đóng góp. Tuy nhiên, trong thực tiễn, chỉ với lập luận chủ quan "đã phụng dưỡng cha mẹ nhiều" thì khó được công nhận phần đóng góp. Cần chuẩn bị đầy đủ tài liệu có thể chứng minh khách quan mức độ đóng góp như bảng lương, lịch sử chuyển vốn kinh doanh, hóa đơn chi phí chăm sóc.

Thay đổi này cũng mang ý nghĩa quan trọng đối với doanh nghiệp chuẩn bị kế thừa sự nghiệp. Bởi trong trường hợp kế thừa tập trung cổ phần cho một người con cụ thể đã tham gia điều hành và đóng góp vào sự tăng trưởng của doanh nghiệp lâu dài, khả năng mở rộng nền tảng pháp lý để về mặt dân sự công nhận đây là "sự đền đáp" chính đáng cho đóng góp chứ không phải tặng cho vô thường đơn thuần, qua đó phòng vệ quyền điều hành trước yêu cầu hoàn trả phần thừa kế bắt buộc của những người thừa kế khác, đã tăng lên. Tuy nhiên, dù được loại trừ khỏi đối tượng hoàn trả phần thừa kế bắt buộc về mặt dân sự, khả năng vẫn bị đánh thuế tặng cho, thuế thừa kế theo luật thuế do việc chuyển cổ phần cũng không thể loại trừ hoàn toàn, nên nhu cầu tiến hành song song chẩn đoán thuế và chiến lược tiết kiệm thuế kỹ lưỡng từ trước đang ngày càng tăng.

Cải cách chế độ phần thừa kế bắt buộc không dừng lại ở thay đổi đơn thuần về luật thừa kế. Nó tác động đến toàn bộ chiến lược thuế và thiết kế kế thừa tài sản. Khi phần thừa kế bắt buộc của anh chị em bị bãi bỏ, việc chuyển giao tài sản bằng tặng cho lúc sinh thời và tín thác thay di chúc đã trở nên linh hoạt hơn. Tuy nhiên, gánh nặng thuế tặng cho, thuế thừa kế không trực tiếp liên động với cải cách chế độ phần thừa kế bắt buộc mà được quyết định riêng theo các điều khoản luật thuế hiện hành như Luật Thuế thừa kế và tặng cho. Do đó, khi tập trung tài sản cho một người thừa kế cụ thể hay bên thứ ba, gánh nặng thuế tặng cho và thuế thừa kế có thể tăng, nên cần xem xét đồng thời chiến lược tiết kiệm thuế như chuẩn bị nguồn nộp thuế và miễn trừ thừa kế sự nghiệp.

Lần sửa đổi luật này nhiều khả năng sẽ trở thành bước ngoặt làm thay đổi diện mạo tranh chấp chứ không phải giảm tranh chấp thừa kế. Thời đại thiết kế thừa kế theo yêu cầu, tôn trọng ý chí của người để lại di sản hơn, đang mở ra vượt lên thời đại thừa kế pháp định rập khuôn. Trong tương lai, việc chứng minh phần đóng góp thế nào, chứng minh căn cứ mất quyền thừa kế bằng chứng cứ nào sẽ trở thành vấn đề trung tâm mới của tranh chấp thừa kế, hơn cả bản thân tỷ lệ phần thừa kế bắt buộc pháp định.

[Xem toàn văn bài báo]
[Bài viết đóng góp] Cuộc đại phẫu phần thừa kế bắt buộc sau 45 năm… Điểm cốt lõi của việc thiết kế thừa kế thay đổi là gì? (Xem ngay)